TRẺ HÓA BỆNH TẠI VIỆT NAM LIÊN QUAN ĐẾN TIỂU ĐƯỜNG

Tiểu đường ở người trẻ có thể tiến triển âm thầm trong nhiều năm, nhất là khi người bệnh thừa cân, béo bụng, ít vận động, ăn nhiều đường tinh luyện hoặc có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường. Người ở độ tuổi 20, 30, thậm chí thanh thiếu niên vẫn có thể gặp tình trạng tiền tiểu đường hoặc tiểu đường type 2 nếu các yếu tố nguy cơ kéo dài.

Tiểu đường ở người trẻ là gì?

Tiểu đường, hay đái tháo đường, là tình trạng đường huyết tăng cao kéo dài do cơ thể thiếu insulin, không sử dụng insulin hiệu quả hoặc cả hai. Insulin là hormone giúp đưa glucose từ máu vào tế bào để tạo năng lượng. Khi insulin hoạt động kém, glucose tồn tại trong máu nhiều hơn và có thể gây tổn thương mạch máu, thần kinh, mắt, thận và tim theo thời gian.

Tiểu đường ở người trẻ không chỉ có một dạng. Một số người mắc tiểu đường type 1 do cơ thể thiếu insulin nghiêm trọng. Một số khác mắc tiểu đường type 2, thường liên quan nhiều đến kháng insulin, thừa cân, béo bụng và lối sống. Phụ nữ trẻ cũng có thể gặp tiểu đường thai kỳ khi mang thai.

Trong nội dung này, trọng tâm là tiểu đường type 2 và tiền tiểu đường ở người trẻ, vì đây là nhóm liên quan chặt với lối sống và có thể cải thiện nguy cơ nếu phát hiện sớm. Nói cách khác, tiểu đường ở người trẻ không chỉ là câu chuyện xét nghiệm, mà còn là câu chuyện về thói quen hằng ngày. Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn về cơ chế bệnh, có thể đọc thêm bài kiến thức bệnh tiểu đường tuýp 2 từ A-Z.

Theo IDF Diabetes Atlas 2025, khoảng 1 trong 9 người trưởng thành 20-79 tuổi trên thế giới đang sống chung với tiểu đường. Riêng tại Việt Nam, IDF ước tính có khoảng 2,5 triệu người trưởng thành 20-79 tuổi mắc tiểu đường trong năm 2024. Những con số này cho thấy tiểu đường không còn là vấn đề xa lạ với các gia đình Việt Nam.

Vì sao bệnh tiểu đường trẻ hóa tại Việt Nam?

Bệnh tiểu đường trẻ hóa không đến từ một nguyên nhân đơn lẻ. Với tiểu đường ở người trẻ, nguy cơ thường tăng dần khi nhiều yếu tố nhỏ lặp lại mỗi ngày. Phần lớn trường hợp tiểu đường ở người trẻ nhóm type 2 là kết quả của nhiều yếu tố tích tụ trong thời gian dài.

Ít vận động và ngồi nhiều là yếu tố rất phổ biến. Khi học tập, làm việc văn phòng, dùng điện thoại hoặc máy tính quá nhiều, cơ bắp tiêu thụ ít glucose hơn. Nếu tình trạng này kéo dài, cơ thể dễ tăng mỡ nội tạng và giảm độ nhạy insulin.

Ăn uống dư năng lượng cũng góp phần làm tăng nguy cơ. Nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, đồ chiên, thức ăn nhanh và khẩu phần tinh bột lớn có thể làm tổng năng lượng nạp vào vượt nhu cầu. Điều này không chỉ làm tăng cân mà còn khiến đường huyết sau ăn dao động mạnh hơn.

Thừa cân, béo bụng và gan nhiễm mỡ thường đi cùng kháng insulin. Người có vòng eo tăng nhanh, dù cân nặng chưa quá cao, vẫn có thể có nguy cơ rối loạn chuyển hóa. Đây là lý do nhiều người trẻ nhìn bên ngoài chưa quá béo nhưng xét nghiệm đã có đường huyết, mỡ máu hoặc men gan bất thường.

Thiếu ngủ và căng thẳng kéo dài cũng ảnh hưởng đến cảm giác thèm ăn, hormone chuyển hóa và khả năng kiểm soát cân nặng. Khi những yếu tố này kết hợp với tiền sử gia đình mắc tiểu đường, nguy cơ tiểu đường ở người trẻ sẽ cao hơn.

Dấu hiệu tiểu đường ở người trẻ cần chú ý

Dấu hiệu tiểu đường ở người trẻ có thể rõ ràng, nhưng cũng có thể rất mờ nhạt. Không ít người chỉ phát hiện khi khám sức khỏe định kỳ, xét nghiệm trước phẫu thuật hoặc khi đã có biến chứng.

Bạn nên chú ý nếu cơ thể xuất hiện nhiều dấu hiệu sau:

• Khát nước nhiều: luôn khô miệng, muốn uống nước dù không vận động nặng.
• Đi tiểu nhiều, nhất là ban đêm: phải thức dậy đi tiểu nhiều lần.
• Mệt mỏi kéo dài: ngủ đủ nhưng vẫn uể oải, khó tập trung.
• Nhanh đói hoặc thèm đồ ngọt: dễ đói lại sau bữa ăn.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân: đặc biệt khi ăn uống không thay đổi.
• Tăng cân vùng bụng: vòng eo tăng, mỡ bụng nhiều, thường đi kèm kháng insulin.
• Nhìn mờ: thị lực thay đổi từng lúc, nhất là khi đường huyết dao động.
• Vết thương lâu lành: vết trầy nhỏ nhưng lâu khô miệng hoặc dễ nhiễm trùng.
• Tê bì tay chân: có thể liên quan đến tổn thương thần kinh nếu đường huyết cao kéo dài.

Những triệu chứng này không đồng nghĩa chắc chắn bạn đã mắc tiểu đường. Tuy nhiên, nếu chúng kéo dài hoặc đi kèm yếu tố nguy cơ, bạn nên đi khám và xét nghiệm thay vì tự kết luận từ một lần đo tại nhà.

Ai nên kiểm tra đường huyết sớm?

Người trẻ nên kiểm tra đường huyết sớm khi có triệu chứng nghi ngờ hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao. Phát hiện ở giai đoạn tiền tiểu đường giúp việc thay đổi lối sống có cơ hội hiệu quả hơn.

Bạn nên cân nhắc xét nghiệm nếu có một hoặc nhiều yếu tố sau:

1. Thừa cân, béo phì hoặc vòng eo tăng nhanh.
2. Có cha, mẹ, anh chị em ruột mắc tiểu đường.
3. Ít vận động, ngồi nhiều, thường xuyên thức khuya.
4. Ăn nhiều đồ ngọt, nước ngọt, trà sữa, thức ăn nhanh hoặc tinh bột tinh chế.
5. Tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ hoặc tăng axit uric.
6. Nữ giới có hội chứng buồng trứng đa nang hoặc từng mắc tiểu đường thai kỳ.
7. Từng có kết quả tiền tiểu đường hoặc đường huyết cao hơn bình thường.

Các xét nghiệm thường dùng gồm đường huyết lúc đói, HbA1c và nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống. Theo American Diabetes Association, HbA1c từ 6,5% trở lên, đường huyết lúc đói từ 126 mg/dL trở lên hoặc đường huyết 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose từ 200 mg/dL trở lên có thể nằm trong ngưỡng chẩn đoán tiểu đường. Kết quả cần được bác sĩ diễn giải cùng triệu chứng, tiền sử bệnh và xét nghiệm lặp lại khi cần.

Nếu đã được khuyến nghị theo dõi tại nhà, bạn có thể đọc thêm về theo dõi đường huyết và ketone tại nhà để hiểu khi nào nên đo và cách nhìn dữ liệu theo xu hướng.

Cách phòng ngừa tiểu đường ở người trẻ

Phòng ngừa tiểu đường ở người trẻ không nên bắt đầu bằng các thay đổi cực đoan. Mục tiêu thực tế là giảm các yếu tố làm tiểu đường ở người trẻ xuất hiện sớm hơn. Điều quan trọng là tạo được thói quen đủ bền để duy trì lâu dài.

Giảm nước ngọt và đồ uống nhiều đường

Nước ngọt, trà sữa, cà phê pha nhiều sữa đặc, nước trái cây đóng chai và đồ uống năng lượng có thể làm tổng lượng đường nạp vào tăng nhanh. Bạn không nhất thiết phải cắt bỏ ngay lập tức, nhưng nên giảm tần suất, giảm size ly và ưu tiên nước lọc, trà không đường hoặc cà phê ít đường.

Ăn theo nguyên tắc cân bằng đĩa ăn

Mỗi bữa nên có rau, đạm chất lượng, chất béo tốt và tinh bột vừa đủ. Hãy ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ như rau, đậu, khoai, yến mạch, gạo lứt thay vì chỉ ăn tinh bột tinh chế với khẩu phần lớn. Nếu cần kế hoạch cụ thể, bạn có thể tham khảo thực đơn cho người tiểu đường tuýp 2 trong 7 ngày.

Vận động đều mỗi tuần

WHO nhấn mạnh hoạt động thể lực, chế độ ăn lành mạnh, kiểm soát cân nặng và tránh thuốc lá là những yếu tố quan trọng giúp phòng ngừa hoặc trì hoãn tiểu đường type 2. Người mới bắt đầu có thể đi bộ nhanh 20-30 phút mỗi ngày, đạp xe nhẹ hoặc tập kháng lực 2-3 buổi mỗi tuần.

Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, bài bài tập cho người tiểu đường tuýp 2 tại nhà sẽ giúp bạn chọn các động tác dễ áp dụng.

Quản lý cân nặng, vòng eo và giấc ngủ

Không phải ai mắc tiểu đường type 2 cũng béo phì, nhưng thừa cân và mỡ bụng là yếu tố nguy cơ quan trọng. Bên cạnh cân nặng, hãy theo dõi vòng eo, chất lượng bữa ăn, giấc ngủ và mức vận động. Ngủ muộn, thiếu ngủ và stress kéo dài có thể làm tăng cảm giác thèm ăn, khiến việc kiểm soát đường huyết khó hơn.

Theo dõi đường huyết tại nhà đúng cách

Với người có nguy cơ tiểu đường ở người trẻ, theo dõi đường huyết tại nhà không phải để tự chẩn đoán bệnh. Giá trị lớn nhất của việc đo đúng cách là giúp bạn nhìn thấy xu hướng: đường huyết lúc đói có thường cao không, sau bữa ăn nào tăng nhiều, thay đổi vận động hoặc khẩu phần có tạo khác biệt không.

Với người đã được chẩn đoán tiền tiểu đường, tiểu đường type 2 hoặc có chỉ định theo dõi từ bác sĩ, dữ liệu đường huyết tại nhà có thể hỗ trợ:

• Hiểu cơ thể phản ứng thế nào với từng bữa ăn;
• Phát hiện các thời điểm đường huyết tăng bất thường;
• Đánh giá hiệu quả của thay đổi lối sống;
• Chuẩn bị thông tin rõ hơn khi tái khám.

Bạn có thể tìm hiểu thiết bị phù hợp như máy đo đường huyết FORA 6 Connect hoặc que thử đường huyết FORA 6 nếu đã được tư vấn cần theo dõi tại nhà. Khi sử dụng, hãy đọc kỹ hướng dẫn, rửa tay trước khi đo, dùng que thử còn hạn và ghi lại thời điểm đo, ví dụ lúc đói, trước ăn, sau ăn 2 giờ hoặc trước khi ngủ.

YSalus hướng đến chăm sóc sức khỏe chủ động, nghĩa là người dùng hiểu dữ liệu của mình hơn và biết khi nào cần trao đổi với bác sĩ. Với tiểu đường ở người trẻ, dữ liệu theo xu hướng thường hữu ích hơn một con số đo rời rạc. Tuy nhiên, mọi kết quả bất thường, đặc biệt là đường huyết rất cao kèm khát nhiều, tiểu nhiều, buồn nôn, đau bụng, lơ mơ hoặc mệt lả, cần được xử trí y tế kịp thời.