0
Đột quỵ ở người trẻ là tình huống cấp cứu, không nên chờ triệu chứng tự hết. Nếu một người đột ngột méo miệng, yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói khó, nhìn mờ, mất thăng bằng, lú lẫn hoặc đau đầu dữ dội bất thường, hãy gọi cấp cứu 115 ngay.
Nhiều người vẫn nghĩ đột quỵ chỉ xảy ra ở người lớn tuổi. Thực tế, người trẻ có tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn mỡ máu, thừa cân, hút thuốc, rối loạn nhịp tim hoặc căng thẳng kéo dài vẫn có thể gặp biến cố mạch máu não. Bài viết này giúp bạn nhận biết dấu hiệu đột quỵ ở người trẻ, biết cách xử trí trong vài phút đầu và chủ động giảm nguy cơ từ sớm.
Dấu hiệu đột quỵ ở người trẻ cần nhận biết
Người bệnh có thể đang làm việc, tập thể thao, lái xe, dự tiệc hoặc nghỉ ngơi bình thường rồi bất ngờ có biểu hiện thần kinh bất thường.
Theo CDC, các dấu hiệu cảnh báo đột quỵ thường gồm yếu hoặc tê đột ngột ở một bên cơ thể, lú lẫn, nói khó, nhìn mờ, chóng mặt. Với đột quỵ ở người trẻ, các dấu hiệu này dễ bị bỏ qua vì người bệnh còn trẻ và trước đó có vẻ khỏe mạnh.
- Méo miệng hoặc lệch mặt: một bên mặt xệ xuống, cười không đều, nhân trung lệch.
- Yếu hoặc tê một bên cơ thể: tay hoặc chân mất lực, cầm nắm khó, đi loạng choạng.
- Nói khó hoặc nói ngọng: người bệnh nói không rõ, nói sai từ, không hiểu câu hỏi đơn giản.
- Nhìn mờ, nhìn đôi hoặc mất thị lực đột ngột: có thể xảy ra ở một hoặc cả hai mắt.
- Mất thăng bằng, chóng mặt dữ dội: đặc biệt khi đi kèm yếu tay chân, nhìn mờ hoặc nói khó.
- Đau đầu dữ dội bất thường: nhất là cơn đau xuất hiện rất nhanh, khác hẳn các lần đau đầu trước.
Với người trẻ, các biểu hiện này dễ bị nhầm với thiếu ngủ, rối loạn tiền đình, đau nửa đầu, tụt đường huyết hoặc căng thẳng. Với đột quỵ ở người trẻ, điểm cần chú ý là tính chất đột ngột và khác thường. Nếu triệu chứng xuất hiện nhanh, hãy ưu tiên xử trí như cấp cứu trước.
B.E.F.A.S.T: cách kiểm tra nhanh khi nghi ngờ đột quỵ ở người trẻ
American Stroke Association khuyến nghị dùng B.E.F.A.S.T để nhận biết nhanh dấu hiệu đột quỵ. Đây là cách kiểm tra đơn giản để người thân, đồng nghiệp hoặc người xung quanh phản ứng nhanh khi nghi ngờ đột quỵ ở người trẻ.
- B - Balance: người bệnh có đột ngột mất thăng bằng, đi không vững hoặc chóng mặt dữ dội không?
- E - Eyes: người bệnh có nhìn mờ, nhìn đôi hoặc mất thị lực đột ngột không?
- F - Face: người bệnh cười. Một bên mặt có bị xệ không?
- A - Arms: yêu cầu giơ hai tay. Một tay có yếu, rơi xuống hoặc không nâng được không?
- S - Speech: yêu cầu lặp lại một câu ngắn. Lời nói có bị ngọng, lắp bắp hoặc khó hiểu không?
- T - Time: nếu có một trong các dấu hiệu trên, hãy gọi cấp cứu ngay và ghi lại thời điểm triệu chứng bắt đầu.
Khi nghi ngờ đột quỵ ở người trẻ, thời gian là yếu tố quan trọng. Người xung quanh nên ghi lại thời điểm người bệnh còn bình thường lần cuối, thời điểm bắt đầu có triệu chứng và các thuốc đang dùng. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá hướng xử trí phù hợp.
Cách xử trí khi có dấu hiệu
Khi thấy dấu hiệu đột quỵ ở người trẻ, việc cần làm đầu tiên là gọi cấp cứu 115. Không nên chờ người bệnh nghỉ thêm, cũng không tự kết luận là say nắng, tụt huyết áp, đau vai gáy hay mệt do làm việc quá sức.
- Gọi cấp cứu ngay: mô tả rõ triệu chứng, thời điểm bắt đầu và tình trạng hiện tại.
- Đặt người bệnh ở tư thế an toàn: cho nằm nghiêng nếu nôn ói hoặc lơ mơ, nới lỏng quần áo, giữ đường thở thông thoáng.
- Không cho ăn uống: người bệnh có thể nuốt sặc nếu rối loạn ý thức hoặc yếu cơ vùng họng.
- Không tự dùng thuốc: không tự cho uống aspirin, thuốc hạ áp, thuốc chống đông hoặc thuốc dân gian.
- Chuẩn bị thông tin y tế: bệnh nền, thuốc đang dùng, dị ứng thuốc, lần cuối còn bình thường.
YSalus từng tổ chức nội dung workshop về chủ động phòng ngừa đột quỵ, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận biết sớm và kiểm soát nguy cơ đột quỵ. Tuy nhiên, khi triệu chứng cấp tính đã xuất hiện, ưu tiên luôn là cấp cứu y tế.
Nguyên nhân đột quỵ ở người trẻ và yếu tố nguy cơ
Nguyên nhân đột quỵ ở người trẻ có thể liên quan đến lối sống, bệnh nền và bất thường y khoa tiềm ẩn. Vì vậy, cần nhìn đồng thời vào tim mạch, chuyển hóa và thói quen sinh hoạt. Theo WHO, các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi gồm tăng huyết áp, hút thuốc, LDL cholesterol cao, ăn nhiều muối, đường huyết cao, thừa cân, ít vận động.
Tăng huyết áp
Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ quan trọng vì áp lực trong lòng mạch cao kéo dài có thể làm tổn thương mạch máu não. Người trẻ thường ít đo huyết áp, nên tình trạng này có thể tồn tại lâu mà không được phát hiện. Bạn có thể xem thêm hướng dẫn về theo dõi huyết áp và sức khỏe tim mạch tại nhà để xây dựng thói quen kiểm tra tại nhà.
Tiểu đường và rối loạn mỡ máu
Đường huyết và mỡ máu bất thường có thể thúc đẩy xơ vữa động mạch. Khi mạch máu nuôi não hẹp hoặc hình thành cục máu đông, nguy cơ đột quỵ tăng lên. Với người đã có tiền sử đường huyết cao, bài kiến thức bệnh tiểu đường tuyp 2 là điểm đọc thêm phù hợp để hiểu cách kiểm soát nguy cơ chuyển hóa.
Rối loạn nhịp tim, đặc biệt là rung nhĩ
NHLBI cho biết rung nhĩ có thể làm máu ứ lại trong tim, tăng nguy cơ hình thành cục máu đông và dẫn đến đột quỵ. Điều đáng chú ý là rung nhĩ đôi khi không có triệu chứng rõ ràng, hoặc chỉ gây hồi hộp, đánh trống ngực, mệt, khó thở nhẹ.
Lối sống và các yếu tố đặc thù
Hút thuốc, thức khuya, stress kéo dài, ít vận động, béo phì, lạm dụng rượu bia hoặc chất kích thích đều có thể làm nguy cơ tăng thêm. Ở phụ nữ trẻ, cần lưu ý thêm các yếu tố như thai kỳ, tiền sản giật, thuốc nội tiết và đau nửa đầu có aura, đặc biệt nếu đi kèm hút thuốc hoặc tăng huyết áp.
TIA: cơn cảnh báo dễ bị bỏ qua
TIA, hay cơn thiếu máu não thoáng qua, là giai đoạn có triệu chứng giống đột quỵ nhưng thường biến mất sau một thời gian ngắn. Theo Mayo Clinic, TIA thường kéo dài vài phút, không gây tổn thương lâu dài rõ rệt, nhưng có thể là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ sau đó. Trong bối cảnh đột quỵ ở người trẻ, TIA đặc biệt dễ bị xem nhẹ.
Điểm nguy hiểm là người bệnh dễ chủ quan vì triệu chứng đã hết. Ví dụ, một người trẻ có thể tê yếu một bên tay trong 10 phút rồi bình thường lại, hoặc nói khó thoáng qua khi đang làm việc. Những tình huống này vẫn cần được đánh giá y tế.
Nếu từng có biểu hiện nghi TIA, hãy đặt lịch khám chuyên khoa. Kiểm tra sớm giúp phát hiện yếu tố nguy cơ và xây dựng kế hoạch phòng ngừa phù hợp.
Cách phòng ngừa đột quỵ ở người trẻ
Phòng ngừa đột quỵ ở người trẻ nên bắt đầu từ các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi. Không phải ai cũng cần tầm soát chuyên sâu ngay, nhưng hầu hết mọi người đều có thể bắt đầu bằng theo dõi định kỳ và điều chỉnh lối sống.
- Đo huyết áp định kỳ: đặc biệt nếu hay đau đầu, căng thẳng, thừa cân, gia đình có người tăng huyết áp.
- Kiểm tra đường huyết và mỡ máu: nhất là khi ít vận động, vòng bụng lớn, ăn nhiều tinh bột hoặc có tiền sử gia đình.
- Không hút thuốc: kể cả thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, vì đều có thể ảnh hưởng xấu đến mạch máu.
- Vận động đều: ưu tiên đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, tập sức mạnh vừa phải, tăng dần theo thể trạng.
- Ăn giảm muối, giảm đồ chiên và đồ uống có đường: tăng rau, trái cây phù hợp, cá, đạm nạc và chất béo tốt.
- Ngủ đủ và quản lý stress: vì thiếu ngủ kéo dài có thể làm huyết áp, đường huyết và nhịp tim khó ổn định.
Nếu muốn xây dựng thói quen tự theo dõi tại nhà cho cả gia đình, bạn có thể tham khảo giải pháp chăm sóc sức khỏe chủ động ngay tại nhà. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với người có nguy cơ tim mạch, huyết áp, tiểu đường hoặc cần theo dõi chỉ số sức khỏe định kỳ.
Khi nào nên tầm soát nguy cơ đột quỵ ở người trẻ?
Người trẻ nên cân nhắc tầm soát nguy cơ nếu có một hoặc nhiều yếu tố sau: huyết áp cao, tiểu đường, rối loạn mỡ máu, béo phì, hút thuốc, tiền sử gia đình có người đột quỵ sớm, hồi hộp đánh trống ngực, đau đầu dữ dội bất thường, từng có cơn tê yếu hoặc nói khó thoáng qua.
Tầm soát đột quỵ ở người trẻ không có nghĩa là chỉ làm một xét nghiệm đơn lẻ. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể chỉ định đo huyết áp, xét nghiệm đường huyết và mỡ máu, điện tâm đồ, siêu âm mạch máu hoặc các kiểm tra chuyên sâu hơn. Mục tiêu là phát hiện nguy cơ sớm, không phải chờ đến khi có biến cố mới xử trí.
Nếu bạn đang tìm một lựa chọn hỗ trợ theo dõi các chỉ số liên quan đến nguy cơ chuyển hóa và tim mạch, có thể tham khảo set tầm soát đột quỵ công nghệ cao. Công cụ theo dõi không thay thế thăm khám khi có triệu chứng cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp về đột quỵ ở người trẻ
Đột quỵ ở người trẻ có dấu hiệu báo trước không?
Có thể có, nhưng không phải lúc nào cũng rõ ràng. Một số người có cơn tê yếu, nói khó, nhìn mờ hoặc chóng mặt thoáng qua trước đó. Nếu triệu chứng xảy ra đột ngột, dù tự hết, vẫn nên đi khám.
Người trẻ bị tê tay chân thoáng qua có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm nếu tê yếu xuất hiện đột ngột, chỉ ở một bên cơ thể hoặc đi kèm nói khó, nhìn mờ, chóng mặt. Đây có thể là dấu hiệu đột quỵ ở người trẻ hoặc TIA. Dù triệu chứng tự hết, người bệnh vẫn nên được bác sĩ đánh giá.
Người trẻ bị đau đầu dữ dội có phải đột quỵ không?
Không phải mọi cơn đau đầu đều là đột quỵ. Tuy nhiên, đau đầu dữ dội đột ngột, khác thường, kèm yếu liệt, nói khó, nhìn mờ, nôn ói hoặc lơ mơ cần được xử trí như tình huống cấp cứu.
Có nên tự uống aspirin khi nghi ngờ đột quỵ không?
Không nên tự dùng aspirin hoặc thuốc chống đông khi chưa có chỉ định. Đột quỵ có thể do tắc mạch hoặc chảy máu não. Dùng thuốc sai thời điểm có thể gây nguy hiểm.
Làm sao giảm nguy cơ đột quỵ khi còn trẻ?
Hãy kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, cân nặng, không hút thuốc, hạn chế rượu bia, vận động đều và đi khám khi có dấu hiệu bất thường. Với người có bệnh nền, cần tuân thủ kế hoạch điều trị của bác sĩ.